خداوند در مقابل درخواست شیطان به فرمود: «الی یوم الوقت المعلوم» منظور از آن، کدام روز و وقت است؟
جریان گفت‎وگوی شیطان با خداوند و مهلت‌خواستن او تا روز قیامت، در سوره‌های حجر (آیات ۳۷و۳۸) و ص (آیات ۸۰و۸۱) بدین گونه مطرح شده است:

قال رب فأنظرنی إلی یوم یبعثون. قال فإنک من المنظرین إلی یوم الوقت المعلوم؛
شیطان گفت: پروردگارا! پس تا روزی که برانگیخته می‌شوند، مرا مهلت بده. گفت: پس تو از مهلت داده‌شدگان هستی، تا روز معین و وقت معلوم.

منظور از «وقت معلوم» با توجه به سیاق آیه، غیر از روز قیامت است؛ چون پاسخ خداوند به درخواست شیطان، به‌گونه‎ای است که می‌فهماند فقط با اصل درخواست وی موافقت شده و خداوند اجازه و مهلت به شیطان داده است؛ «فانک من المنظرین؛ تو از مهلت داده‎شدگانی»، ولی مقدار مهلت مورد نظر شیطان را نپذیرفته است؛ زیرا شیطان پایان مدت مورد نظر خود را روز قیامت و فرارسیدن رستاخیز عنوان کرده است؛ «الی یوم یبعثون»، اما خداوند متعال این مهلت را به «وقت معلوم» که زمان معین و مشخص در علم الهی است، منوط کرده است. بنابراین این وقت معلوم، قطعاً غیر از روز قیامت، است.

اما اینکه «وقت معلوم» چه دوره و زمانی است، در روایاتی که ذیل این آیه وارد شده، مراد از آن را زمان ظهور امام موعود معرفی کرده است.
اسحاق‌بن‌عمار از امام صادق علیه‌السلام درباره این آیه سؤال کرد و منظور خداوند را از مدت مهلت‌دادن به شیطان جویا شد. حضرت فرمود:
الوقت المعلوم یوم قیام القائم فاذا بعثه الله کان فی مسجد الکوفه و جاء ابلیس حتی یجثو علی رکبتیه فیقول: «یا ویلاه من هذا الیوم» فیأخذ بناصیته فیضرب عنقه. فذلک یوم الوقت المعلوم منتهی اجله.[۱]
مراد از وقت معلوم [که خداوند شیطان را تا آن زمان مهلت داده است،] در روزگار قیام قائم است. هنگامی که خداوند، او را برانگیزد، در مسجد کوفه استقرار می‌‎یابد. شیطان درحالی‌که با زانوهای خود به سوی حضرت می‌رود (کنایه از بازداشت و تسلیم شدن) در کوفه که مقر حکومت اوست، آورده می‌‎شود. در آن لحظات شیطان از شدت خوف آن روز، فریاد واویلا سر می‌‎دهد. آنگاه مهدی پیشانی او را می‌‎گیرد و گردنش را می‌‎زند. این روز،‌‌ همان روز معلومی است که خداوند در قرآن فرموده است.

علامه طباطبایی نیز، در تفسیر این آیه می‌‎گوید:
مراد از وقت معلوم که خداوند آن را آخرین مهلت برای شیطان قرار داده، روزی است که خداوند جامعه بشری را [با ظهور دولت کریمه حضرت مهدی علیه‌السلام] به تمام معنا اصلاح نماید و ریشه فساد را به کلی قطع فرماید؛ به‌گونه‎ای که کسی جز خداوند پرستیده نشود.[۲]

درباره روایت امام صادق علیه‌السلام احتمال دارد، مراد حضرت از کشتن شیطان، محدود و بی‎تأثیرکردن اغواگری شیطان در آن زمان باشد و حضرت این معنای کنایی را در نظر داشته باشد، ولی ظاهر عبارت حضرت بر کشتن شیطان دلالت دارد. درهرحال، چه منظور کشتن شیطان باشد و چه از کار انداختن او، آنچه مسلم است این است که در عصر حاکمیت مطلق دین الهی در حکومت مهدوی، جامعه توحیدی خالص و به دور از هرگونه گناه و شرک، پایه‎ریزی می‌‎شود؛ «یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بی شَیْئاً».[۳]

در چنین دورانی که به برکت رهبری امام مهدی علیه‌السلام عقل‎های مردم به بیشترین رشد و شکوفایی رسیده، جامعه بر اساس اخلاق و تربیت الهی، ساخته می‌‎شود، نقشی برای شیطان و اغواگری او باقی نمی‌‎ماند. هر تفسیری که از کشته‌شدن و پایان مهلت او بشود، نتیجه یکی خواهد بود و شیطان در عملیات گمراه‎سازی مردم، به پایان کار خود خواهد رسید.

تذکر این نکته نیز لازم است که کشته‌شدن شیطان یا بی‎تأثیر بودن او، با تکلیف انسان‌ها منافاتی ندارد؛ زیرا انگیزه‎های معصیت، تنها وسوسه‎های شیطان نمی‌‎باشد، بلکه وسوسه‎های نفسانی و عوامل درونی و نیز انگیزه‎های بیرونی، از عوامل تحریک انسان به گناه است که همواره وجود دارد و راه معصیت، هم‎چنان باز است. با این تفاوت که انسان‌های آن جامعه با توجه به رشد عقلانی فوق‎العاده و تربیت بی‎مانندی که در پرتو حکومت حضرت نصیب آنان می‌‎شود، با آگاهی و اختیار، از آلودگی و معصیت دوری کرده، راه اطاعت و بندگی الهی را پیش می‌‎گیرند. پس طبیعت انسان‌های آن زمان، تغییر نمی‌کند، بلکه درجه اعلای آگاهی و ایمان آنان موجب می‌شود که انجام گناه، به حداقل ممکن برسد.

پی‎نوشت‎ها
۱. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج۵۲، ص۳۷۶.
۲. تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ج۱۲، ص۱۵۹.
۳. نور: ۵۵.